ARTIKEL HC 14 aug 2002

“Word wakker. Dit is een demonstratie van het programma Dragon”. Klaas Leerlooijer, vice-voorzitter van het Platform Gehandicaptenbeleid Zoetermeer, tuurt met een koptelefoon op naar een beeldscherm. Daarop verschijnt automatisch de tekst: ‘Dit is een demonstratie van het programma bereiken’. “Selecteer ‘bereiken’. Spel d-r-a-g-o-n. Klik okay. Punt. Ga slapen”.

Geen poging tot contact met buitenaards leven, geen geheimtaal voor tijden van oorlog, maar een demonstratie van spraakgestuurd computergebruik. Zonder het toetsenbord aan te raken, schakelt de computer een microfoontje in, herkent de stem van Leerlooijer, noteert uiteindelijk de tekst ‘Dit is een demonstratie van het programma dragon.’, en schakelt het microfoontje weer uit.

Spraakherkenning is al jaren één van de potentiële toepassingen voor mensen die hun handen en vingers die niet goed kunnen gebruiken door bijvoorbeeld reuma, spierziekten, RSI en problemen met controle over de armen of vingers.

Toch wordt spraaksturing door deze mensen nog maar weinig toegepast. Dat komt onder meer door hun gebrek aan basiskennis over computers, onbekendheid met geschikte programmatuur, de kosten hiervan en beperkte beschikbaarheid van training.

Binnen het Platform Gehandicaptenbeleid Zoetermeer (PGZ) en de Cliëntenraad-Wet Voorzieningen Gehandicapten (CR) bleek daarentegen toch belangstelling te bestaan voor het opzetten van een project voor spraakgestuurd computergebruik. En dus onderzocht een groepje mensen van het platform de mogelijkheden op dit gebied.

Wat bleek? Software is voldoende ontwikkeld voor algemeen gebruik, maar training is essentieel bij beginnersproblemen. Gespecialiseerde bedrijven adviseerden het programma Dragon. Het platform kreeg subsidie van de gemeente om het programma uit te proberen. Met dit geld betaalde het platform een computer, software en de eerste paar lessen.

Na de eerste lessen wil Leerlooijer nu zelf training geven aan in totaal tien mensen. “Ik werk al 25 jaar met computers en ben niet bang voor nieuwe uitdagingen. Ik duik er gewoon in”, zegt Leerlooijer. “De beginselen van het programma kan ik wel uitleggen, maar als het moeilijk wordt, moet ik ook naar de importeur”.

De eerste ervaringen met het spraakgestuurd computergebruik zijn positief. Na één les kan de computer al tekst herkennen in een tekstverwerker zoals Word. “Dat is wel makkelijk”, zegt Leerlooijer. “Allereerst moet je een stukje tekst lezen om je stem te kunnen herkennen. Dat duurt vijf minuten. Daarna is de computer klaar om gesproken tekst te herkennen”.

Het platform heeft inmiddels een lijstje samengesteld met de belangrijkste commando’s voor spraakopdrachten. Zo wordt het microfoontje voor de stemherkenning aangezet door het commando: ‘word wakker’. Alles wat de gebruiker daarna hardop zegt, wordt automatisch door de computer geregistreerd. Uitzetten kan door te zeggen; ‘ga slapen’.

Belangrijk is dat gebruikers niet te snel praten, maar woorden goed scheiden. Wie mompelt, krijgt rare teksten op het scherm, afhankelijk van wat de computer ‘verstaat’. Belangrijk is ook dat goed wordt nagedacht over de formulering van een zin. Zo moeten leestekens apart worden gedicteerd en dat vereist wel enige gewenning en routine.

Wie bijvoorbeeld de volgende tekst ‘Hallo Marianne, hoe gaat het? We overnachten in het hotel.’ in de computer wil zetten en opslaan, moet het volgende zeggen. “Word wakker hallo Marianne komma hoe gaat het vraagteken nieuwe regel we overnachten in het hotel punt klik bestand klik opslaan ga slapen”.

Het wordt pas echt moeilijk als de computer sommige woorden niet goed herkent en verkeerd spelt. Dat proces van herkenning kan worden verbeterd door de foutief herkende woorden consequent te corrigeren. “Je moet zoveel mogelijk corrigeren via spraakherkenning zelf”, adviseert Leerlooijer. “Daar leert de computer van”. Zo kan bijvoorbeeld worden opgegeven dat ‘euh’ geen woord is.

Cok Vonk, voorzitter van het Platform Gehandicaptenbeleid Zoetermeer, signaleert een andere valkuil. “Als je een stevig dialect hebt, heb je een probleem. Wat doet de computer bijvoorbeeld met het Twentse ‘oama’ voor oma?” Leerlooijer weet dat de computer ook hierop is te trainen.

Zelf is hij eigenlijk niet zo’n enorme fan van het programma. Hij tikt eerst tekst in en structureert die pas daarna. Bij het spraakherkenningsprogramma moet de gebruiker de tekst eigenlijk direct al structureren om het zichzelf niet te moeilijk te maken. “Maar voor mensen die niet kunnen tikken, of problemen hebben met spelling, is dit programma ideaal. D’s en t’s gaat in één keer goed”.

Gebruikers kunnen ook een stapje verder gaan. Het opstellen en versturen van e-mail en ‘surfen op internet’ wordt op dit moment uitgeprobeerd. Voor gehandicapten kan dit heel handig zijn bij het leggen van contacten.

Leerlooijer wil aan tien mensen training geven, in groepjes van twee. Afhankelijk van ervaring moet drie lessen van een halve dag in principe voldoende zijn. De lessen zijn gratis, maar wie na de cursus het programma wil blijven gebruiken, betaalt daarvoor 150 euro.

Proeflessen zijn aan te vragen bij het PGZ telefoonnummer: (079) 3513428.